زندگى فردى افراد و رابطهء انسان با خودش ندارد و در حريم شخصى و كشش‌هاى روحى افراد ، دخالتى نمىكند بلكه تنها روابط اجتماعى انسان را رقم مىزند ، گويا انسان ، تنها زمانى نياز به ضوابط و مقرّرات دارد كه با ديگر انسان‌ها ارتباط برقرار كند ، در حالى كه بسيارى از فعاليّت‌هاى اجتماعى انسان از ساختار فردى او نشأت مىگيرد كه در خلوت و تنهايى انجام مىشود . اسلام و فقه اسلامى هم در حوزهء اجتماع و آنچه به مصلحت عامّه ارتباط دارد قوانينى را وضع كرده ، نظير جهاد ، امر به معروف و نهى از منكر ، قصاص ، حدود و ديات و به طور كلى عدالت اجتماعى و هم در حوزهء فرد و زندگى فردى انسان ، ضوابطى قرار داده و به رابطهء انسان با خودش و خالقش نظام بخشيده است مثل اينكه براى حفظ عقل او ، مشروبات الكلى را تحريم كرده ، و براى سلامت جسم او و خلوص روح و رشد و تقويت ارادهء او ، روزه را واجب ساخته و براى صحّت و بقاى سلامتىاش اضرار به نفس را حرام كرده است و . . . . امير مؤمنان على عليه السلام آنجا كه به تبيين فلسفهء بعضى از احكام فقهى مىپردازد تعدادى از مسائل فقه اجتماعى را در كنار تعدادى از امور فقه فردى قرار مىدهد و مىفرمايد : « فرض اللَّه . . الصلاة تنزيهاً عن الكبر و الزكاة تسبيباً للرزق و الصيام ابتلاءً لاخلاص الخلق و الحج تقربةً ( تقويةً ) للدين و الجهاد عزّاً للإسلام و الأمر بالمعروف مصلحةً للعوام و النهى عن المنكر ردعاً للسّفهاء و صلة الرحم منماةً للعدد و القصاص حقناً للدماء و إقامة الحدود إعظاماً للمحارم و ترك شرب الخمر تحصيناً للعقل و مجانبة السرقة ايجاباً للعفّة و ترك الزنا تحصيناً للنسب و ترك اللواط تكثيراً للنسل و الشهادات استظهاراً على المجاحدات و ترك الكذب تشريفاً للصدق و السلام أماناً من المخاوف و الإمامة نظاماً للأمّة ؛ خداوند . . . نماز را براى پيراسته شدن از كبر واجب نمود و زكات را براى جلب روزى ، و روزه را براى آزموده شدن اخلاص مردم و حج را براى نزديك شدن دينداران ( يا براى تقويت دين ) و جهاد را براى عزّت اسلام ، و امر به معروف را براى اصلاح تودهء مردم ، و نهى از منكر را براى بازداشتن فرومايگان ، و صلهء ارحام و پيوند با خويشاوندان را براى رشد و فراوان شدن آنان و قصاص را براى محفوظ ماندن خون‌ها ، و اجراى حدود را براى بزرگ جلوه نمودن حرام‌ها و ترك نوشيدن شراب را براى حراست از عقل ، و دورى از دزدى را براى باقى ماندن پاكدامنى ، و ترك زنا را براى حفظ نسب ، و ترك لواط را براى فراوان شدن نسل ، و شهادت دادن‌ها ( بر حقوق ) را براى حمايت از حقوق انكار شده ، و ترك دروغ را براى گرامى داشت راستى ، و سلام را براى ايمنى از خطرات و امامت را براى نظام بخشيدن به امّت » . « 1 » به هر حال ، نگاهى گذرا به موضوعات متفاوت و متنوّع فقه اسلامى ، جامعيّت و شمول آن را نسبت به دو حوزهء فرد و اجتماع به اثبات مىرساند ؛ در

--> ( 1 ) . نهج البلاغه ، حكمت 252 .